Mantık Nedir?

Arapçadan gelen mantık, doğu dünyasında da batı dünyasında da doğru düşünme yöntemi ve dolayısıyla ilimleri temeli sayılır.

Posted November 11,2019 in History and Facts.

·.·★ ᴇᴢᴇʟ ★·.·
3019 Followers 56 Views

Arapadangelen mantık, doğu dnyasında da batı dnyasında da doğru dşnme yntemi ve dolayısıyla ilimleri temeli sayılır. Bizde bu yazıda, mantık ilmini anlatmaya alışacağız..

Mantık, İslam Ansiklopedisinde verilen tanıma gre şu demektir:Dşnme faaliyetinde zihni hatalardan koruyan, doğru dşnmenin kurallarını, llerini ve yntemlerini gsteren ilim yahut sanat. Bu tanımda her şey kesindir ama mantığın ilim mi yoksa sanat mı olduğu kesin değildir; nk mantık, her zaman ilim mi sanat mı yoksa ilim iin bir alet mi hep tartışılıp durmuştur. Bu bakımdan szcğn nce tanımını, sonra genel hattı ile ne olduğunu, tarihini anlatmaya alışacağız.

Mantık Szcğnn Etimolojisi ve Tanımı

Mantık, Arapa n,t,k kknden gelir. Daha tanıdık bir kelime syleyelim:Nutuk. Nutuk, mantık ile aynı kkten gelir. Konuşmak, sylemek, dile getirmek anlamlarına gelen mantık, İbn Manzur tarafından kelam szcğnn eş anlamlısı olarak gsterilir ama kelam ile mantık szck bazında aynı anlama sahip değillerdir. Doğu felsefesindeRAGIB EL-İSFAHANİgrşleri oka anılır. Onun iin nutk kelimesi tam anlamıyla konuşmak değil; konuşmak iin insanların ıkardığı kesik ve anlamsız seslerdir. Kuranda geen Mantıkut Tayr tamlamasından yola ıkanRAGIB, mantık sznn sadece insan iin olmadığını ne srer; nitekim bu tamlamanın Trkesi Kuşların Dili olarak evrilir.RAGIB, bunun bir gnderme olduğuna inanır ve Hz. Sleymanın kuş sesi iin nutk dediğini ve aklı fikri aık olana kuşun bile anlamlı sesler ıkardığını syler. Bu bakımdan her şeyden bir anlam ıkaran kişiye natık; ıkaramayan kişiye de samit ( susan) der.

Doğu dnyasında, alimler kelimelere yeni anlamlar katarak fikir dnyalarını oka genişletebilmişlerdir. Bu bakımdan mantık kelimesine, pek ok İslam ve Arap alimi yan anlamlar, yeni anlamlar getirmiştir. Mantık ilminin ya da sanatının nemini anlamak, bu alimlerin mantık szcğne neler kattıklarını anlamak ile başlar. Bu bakımdan RAGIB ile başladığımız bu yorumlaraFARABİile devam edeceğiz ve onun mantık szcğnden ne anladığını anlatmaya alışacağız..

FARABİ,İlimlerin Sayımıadlı eserinde mantık ilminden bahsederken onu şekilde anlar ve mantık ilminin amalarını da kendi bakış aısıyla sayar:

1. İnsanların i konuşmalarını mantıkla kavradığı ve bu gle iyiyi ktden ayırdığı durumdur. İ konuşma terimi makul ile karşılanır. Aslı, kendisiyle insanın makulatını kavradığı gtr. Bu bizim i ses, kimisinin de vicdan dediği bir durum olmalı..

2. Kavrama, birden anlama ya da farkına varma biimiyle insanda oluşan makuller

3. Dil ile, insanın kendisini ifade etmesi.

Grldğ gibi FARABİ, hem dşnce hem de iletme yani konuşma amacıyla mantık kullanıldığını dile getiriyor. Eski Yunancada mantık karşılığılogosszcğdr. Logos, hem akıl hem de kelam anlamındadır. Belki bu yzden FARABİnin mantık aıklamaları bize ok detaylı gelmekte..

ALİ B. MER EL-KAZVİNiin mantık, bir ilimdir ve doğru olarak uygulandığından, insanın hataya dşmesini engeller.KUTBDDNiin mantık bir ara ilmidir; amacı ise bilinenden bilinmeyene ulaşmaktır. Yine FARABİ, dil kuralları ile birlikte aıklar mantığı. Ona mantık ile akıl arasındaki bağlantı dil ile gramer arasındaki bağlantı ile aynıdır. Biz, dil kurallarına bakmadan otomatik olarak konuşuruz ama bizim herhangi bir dil hatası yapmamamızı da sağlayan şey dil kuralları yani gramerdir. Dil hakkında yanlış bir şey yapmaya başladığımızda dil kurallarına başvururuz. Yani FARABİ iin mantık, dşnmenin kılavuzudur.

Mantık İlim midir, Sanat mıdır Yoksa Fen midir?

Bu durum srekli tartışılmıştır. Doğu dnyasında bu konu hakkında o kadar farklı grşler vardır ki artık alimler kendi mantık tanımlarını yapmaya başlamışlardır.

Mantık sanat olmasından ziyade ilim ve metot mu diye daha fazla tartışılmıştır. Bu tartışmaya gre de sanat olup olmadığı anlaşılacaktır. Daha iyi anlaşılması iin tartışmayı gnmze uyarlarsak mantık, bir branş mı yoksa bir branşın araştırma yntemi midir diyebiliriz. Alimler, bu tartışmaya son veremeyince mantığının iki ynnden bahsetmeye başlarlar; mantığın pratik yn ve teorik yn.

Teorik ynile mantık, bir dşnme şekli, şablonu ortaya koyar. Bu bakımdan bir ilimdir.Pratik tarafıise, yine kendini kontrol eden bir mekanizma geliştirip doğru dşnmenin kural ve yntemlerini ortaya koyması bakımından da sanat yani tekniktir. Sanat, şimdiki anlamıyla kullandığımız bir durum değildi eskiler iin. Teknik, bir işi yapmaktaki maharet anlamında. Mantık nedir sorusuna cevap arayan pek ok alim iin de sanat ve buna bağlı olarak ilm diyen pek oktur.

Mantık, felsefe aısından da tartışılmıştı. Bu ilmin ya da tekniğin felsefenin bir blm m yoksa felsefe yapmak iin bir ara olup olmadığı tartışılagelmiştir. İsmini en ok duyduğumuz alimlerdenİBN SİNA, felsefeyi hem ara hem de bir dal olarak grr ve mantığın yeri gelince şekil değiştirebildiğini syler. Aslında, bu tartışmalarının nedeni de mantık ilminin ok fazla alan hakim olmasıdır.

Mantık Ne Amalar?

Mantık, doğru dşnmenin nasıl olacağının ltlerini sunar.MOLLA FENARİ, bilgilerine dayanarak mantık ilminin insanın doğru dşnmesini sağladığını, zihni, yanlış dşncelerden korumayı amaladığını syleyebiliriz. Ayrıca doğru dşnce ile yanlış ya da bozuk dşnceyi birbirinden ayırmayı amalar mantık.

Dilimize de pelesenk olmuş bir sz vardır : Mantıklı dşn ya da Mantıklı ol diye. Bu, mantıklı dşnmenin kaynağı budur. Mantık,EMİROĞLUnunda belirttiği gibi Doğru ve tutarlı dşnce demektir. Her bilim ya da eskilerin tabiri ile ilim zorunlu bir şekilde doğru ve tutarlı dşnme gerektirdiği iin de mantık, bilimlerin babası sayılmıştır. Dolayısıyla en nemli amacı, bilimin temelinde olan doğru dşnmeyi ve akıl yrtmeyi denetlemek, hatasız hale getirmektir.

Mantık ilminin amalarından birisi de zihni doğru dşnceye alıştırmaktır. FARABİ, ilimlerin sayımında fikri binaya, kavramları da tuğlalara benzetir. Duvarın sağlam bir biimde llmesinin mantıkla mmkn olduğunu savunur. Ona gre nerme, tuğlaların nasıl sağlam bir şekilde yapıldığı, ıkarım ise o duvarların ıkmasıdır. Duvar, dz ve sağlam ıkarsa nerme doğrudur. nermeyi doğru yapan da mantıktır ama mantık aynı zamanda binanın yani fikrin doğru yapılıp yapılmadığını da denetler. Yani mantık hem denetleyici hem de ilmin aracıdır.

FARABİ iin mantık, mutluluğa ulaşma amalarındandır. Ona gre bilgi insanı mutlu eder. Mantık, dozunda kullanılırsa insanı bilgilendirir ve insan nihai amacı olan mutluluğa bu bilgi ile ulaşır. İnsan, mutlu olmak istiyorsa, bilginin doğasını, mantığın neden bilgiye ulaşmak iin kullanılması gerektiğini ve bilginin insanı nasıl bilgiye ulaştıracağını anlaması gerekiyor.

Mantık İlminin Tarihesi

Mantık ilminin tarihesi doğu ve batı aısından incelenecektir. Bu bakımdan bizde Yunan tarihinden ve İslam dşnce sisteminden bahsedeceğiz..

1. Grek Dneminde Mantık: Bu dnemdeAristomantığından sz etmek lazım nk onun sayesinde mantık, bir sistem ierisinde tanınmıştır Batı dnyasında. Lakin Aristodan nce de mantık konusunda Aristoya temel olacak gelişmeler vardı. Aristo, aslen sadece bu dşnceleri sistemli hale getirip bir akıl yrtme haline getirmiştir.

Aristo ncesindeElea OkuluveSofistiklermantık ilminin temellerini atmışlardır. M 430 yılında yaşayanParmenidesve onun ğrencisiZenon, varlık hakkındaki dşncelerini dile getirmişlerdir. Onlar iin varlık ya vardır ya yoktur. Şimdi bize bilgiler ok nemsiz gelse de bahsettiğimiz dnemin milattan nce olduğunu unutmayalım. O zamanlar varlık ve yokluk tartışmaları vardı.

Sofistiklerin aşırı şpheci yaklaşımları ve her delinin başka bir delil ile mutlaka rtlebileceğini sylemeleriAristo, SokratesveEflatunabir fikir vermiştir:Genel geer dşnceleri kullanmak. Bu durumda şphe edecek durum ortadan kalkacaktı. Ayrıca Sokratesin erdemli bir hayatı temel alması ve onun bu temeldeki ğretilerinin tutarlı olmaya dayanması, Sokratın kavram konusunu ilk kez aıka gndeme getirmesine neden oldu. Bylelikle Aristo iin yemek hazırdı, artık sadece ocağın altını yakmak kalmıştı. O kıvılcım da Aristodan ıktı.

Aristo, tm birikimleri toparlayıp sistemli bir hale getirdi. Sistem, ona bir akıl yrtmeyi ilke haline getirmesi iin pek ok malzeme verdi. Aristo da bunu yaptı lakin o, mantığı bir akıl yrtme biimi, felsefede kullanılması gereken bir ara olarak grd. Hatta ona gre felsefe yapmak iin ğrenilmesi gereken genel bilgiydi. Yani o, mantığı ara olarak grenlerdendi. Kendi sisteminde de mantığa ancak bu kadar yer vermişti.

Bir bilime giriş gibi grdğ mantığı sistemli bir şekilde yazdığı ve aıkladığıORGANONadlı bir eseri vardır. nce şu aşağıda sıralanan 6 eserden meydana geliyordu:

-Kategoriler

- nermeler

- I. Analitikler

- II. Analitikler

- Topika

- Sofistik Deliller

Bu 6 esere daha sonra Aristoya ait olduğu bilinen ve mantıkılar tarafından eklenen eser daha vardı. Bu şekilde 9 kitap haline gelen ORGANON, yıllarca ana kaynak olarak okutuldu. Aristo mantığına mdahaleler olsa da gnmze kadar hakimiyetini korumuş ve tek otorite halinde devam etmiştir.

2. İslam Dnyasında Mantık: İslam dnyasına mantık dşncesinin Aristonun ORGANON adlı eseri Arapaya evrilince girdiği bilgisi verilir İslam Ansiklopedisinde. Bu tercme alışmalarının pek ok nedeni vardı. 6.yyda başlayan eviri hareketlerinin en nemli nedeni İslam dnyasının başındaki Abbasilerin fethettikleri lkedeki ilimlere meraklı olması idi. Fethedilen lkedeki Hristiyan, Musevi, Ateşperest ve başka inan gruplarını her zaman silah yoluyla İslama davet etmezlerdi. Ayrıca onların inanlarını merak eder ve onları ikna etmek isterlerdi. Batı tarafındaki bu halklar ise inanlarının doğruluklarını oğu zaman Grek mantığına yani Aristo mantığına gre savunurdu. Bu bakımdan Mslman alimler mantık ilmini kavramaya alıştılar.

Dnemin Abbasi halifelerinin de ilme, sanata dşknlkleri de sreci hızlandırdı. stelik Kuran-ı Kerime gre yaşandığı bir dnemdi ve Kuran, insanın ya da Kitap ve Snnetin yetmediği yerlerde insanların kendi akılları ile bir fikre varmaları gerektiğini sylyordu. Onlar da bu kurallara uyarak kendilerini geliştirmeye alışıyorlardı.

Bahsedilen yzyıllarda insanlar arasında ciddi bir dşnce savaşı vardı. Bu aşamada hemen hemen her tartışma metoduna hakim olmak, ciddi bir stnlk sağlıyordu. stelik İslam dnyası sadece savaşarak değil; ilimle de dnyaya yn vermek istiyordu nk Kuran onlara bunu emrediyordu. Tm bu nedenler sonucunda Aristo mantığı İslam dşnrleri tarafından evrildi.

Mantık ilminde ustalaşan İslam dşnrleri..

Tercme alışmaları, zamanla tercme edilen alanda zgn alışmalar doğurur. Osmanlı edebiyatının iki yz kadar tercmeden oluşup yıldan daha fazla da tercme ettiği edebiyatın stnde bir performans gstermesi gibi. Mantık ilmi iin de aynı durum tezahr etti. Tercme alışmaları sonunda byk mantıkılar ortaya ıktı. En ok tanınanlar iseFARABİveİBN SİNAdır. Tercme elde edilen Grek mantığına orijinal fikirler ekleyerek daha sonra zgn mantık felsefelerini yaratanlardan birisi olan FARABİ, bu alanda kendi ismini en ok duyuran mantıkılardandır. nce ORGANON kitabının her bir sayfasını kendisi tercme etmiş; hatta bu bakımdan da onaMUALLİM-İ SANİlakabı takılmıştır. Bu eseri para para tercme etmiş; gerek olduğunu dşndğ alanlara eklemeler yapmış ve ufak risaleler oluşturmuştur. İşte bu alışması ile kendisinden sonra gelen mantıkıların ufuklarını genişletmiştir.

Farabinin risaleleriİHVAN-I SAFAaldı eserde toplanmıştır. Bu eserinde FARABİ, mantıkla alakalı grşlerini de dile getirmiştir. Ona gre mantık hem ilim hem de ilme gtren bir aratır.

Mantık felsefesini sistemli hale getiren kişi İBN SİNAdır. Kendisinden nceki tm mantık yanlışlarını daha doğrusu yanlış grdklerini dzenlemiştir. Dokuz aşamalık bir mantık biimi oluşturmuştur. Bu mantık biimini ve mantık ilmini, Allahın yarattıklarını anlamadaki en iyi yol olduğunu dile getirmiştir.

İBN SİNA ve FARABİ mantık kitapları ve mantık hakkındaki grşleri hem Osmanlı hem de diğer İslam lkelerindeki medreselerde yzyıllarca okutulmuştur. İbn Sina ve Farabiden sonra yazılan tm mantık kitapları, ya bu aydının grşlerinin daha basite anlatılmasından ibaret ya da bu iki mantıkının dşncelerini farklı şekilde yorumlamaktan mteşekkildir. Elbette, bu grşlere karşı olan ve hatta mantık ilmine karşı olanlar da vardır.

İslam dşnrleri arasındaki mantık karşıtlığı

İslamın oluşturduğu dnyada, ister istemez bir İslam kltr oluşmuştur. Bu İslam kltr Kuran-ı Kerim etrafında birleşse de daha sonra temel alınan Kuran erevesinde pek ok kltr şekillenmiştir. Ama, İslamı anlamak, Allahın kuldan isteklerini idrak etmek, İslamı Allahın emrettiği gibi yaşamaktır. Zaten bu yzden İbni Sina, mantık ilminin Allahın hikmetlerini anlamak zere yapıldığından bahseder. Tabii amaca giden tek bir yol yoktur. İslam kltrnde de herkes mantık ilmi sayesinde amaca gitmemiştir; bu bakımdan mantık ilmini destekleyen de karşı ıkan da vardır. Mantık ilmine karşı ıkanlar iseGRAMERCİLERDİR.

Gramer kelimesi Batı dillerinden gelen bir szck, Doğu dnyası bunun yerineNAHİVCİterimini kullanır. Biz, her ikisini de makalede anacağız..

Nahivciler, mantıkılara gl ve şiddetli bir şekilde karşı ıkarlar. Onların mantık ilmine karşı ıkma nedenlerinden en nemlisi mantık felsefesinin dışarıdan gelmiş olması. Gayr-i mslim bir ilminin, Mslmanlığı anlamada kullanılmasını doğru bulmazlar.

Gramerciler, karşı ıkış noktalarını derleyip toparlamışlardır. Buna gre mantıkılara karşı ıkış nedenleri şunlardır:

- Eğer ama mantıklı dşnme ise matematik, geometri ve cebir yeterlidir.

- Mantıklı dşnme, zeka sayesinde doğuştan gelir. Eğitime hcet yoktur.

- Mantık, ifade edilmeye muhtatır; bu bakımdan gramere sıkı sıkıya bağlıdır. Bu bakımdan gramer, mantık felsefesinin yerini pekala tutabilir.

- Tercme yolu ile ilim yapılmaz. Tercme sonucunda aktarım yznden anlam kaymaları gerekleşebilir. Bu da mantık felsefesini gvenilmez hale getirir. Bunu engellemek iin iki dilin de dil kurallarına hakim olmak gerekir. Bu bakımdan gramere hakim olan mantık felsefesinin de boşluğunu doldurur.

- Zeka ve gramer; mantık ilminin yerini dolduruyorsa devşirme bir ilme ihtiya yoktur.

Mantık felsefesinin kurucusu sayılan İBNİ SİNA ve FARABİnin bu itirazlara cevapları oldu elbet. zelikle Farabi, mantık ilmini dikkatle savunmuştur. Farabinin savunmaları şu şekildedir:

Eğer, mantıklı dşnme cebir ile kazanılıyorsa; şiir okunarak da gramere hakim olunabilir.

Dil, mutluluğa ulaşmada ve mantığın ifade edilmesinde elbette ok nemli bir yere sahiptir.

Zeki olan birisinin zaten doğru dşnmeye vakıf olduğu iddiasına da Farabi aynen şu cevabı verir: İleri srdğnz iddia, gramerin kuralları olmadan da dilin dzgn bir şekilde kullanabileceği iddiasıyla benzerlik taşır ( FARABİ- İlimlerin Sayımı )

İbn-i Sina, ikinci iddiaya daha geniş bir cevap verir.Zeki bir insanın elbette doğru dşnme yetisine sahip olabildiğini ama byle bir yeteneğe sahip olmasının bile onun her zaman doğru dşnmeye sevk etmeyeceğini syler. İbn Sina iingramercilerin bahsettiği gibi bir insanın doğru dşnmesi, atıcının, nişan almadan ya da aldığı eğitimlerin hibirini uygulamadan tesadfen hedefi tutturmasına benzer.Atıcı yetenekli olabilir ama onun her zaman hedefi bulması iin alışması, eğitim alması gerekir. Mantık ilmi de byle bir şeydir. Amacı, bir kereye mahsus doğru dşnmeyi sağlamak değildir; her zaman doğru dşnmeyi sağlamaktır.

Gramerin mantığın yerini alabileceği grşne de Farabi cevap verir. Farabi, gramer ile mantık arasında benzerlik olduğu gibi farklılıklar da var der ama bu iki ilmin farklı kulvarlarda olduğunu anımsatır. Mantık dşnce ile gramer ise dil ile ilgilidir. Gramer, mantık ilminin işini kolaylaştırır ama mantık akılla kavranılan şeyden sorumludur; gramer ise bu kavramın doğru bir şekilde aktarılmasından. Gramer yazıtı, sanatı dzelttiği gibi, mantık da dşnceyi dzenler. Bu bakımdan Farabi ve İbn Sina savunmasına ve bugn pek ok araştırmacının da grşne gre ne gramer mantığın yerini alır ne de mantık gramerin.

Bu tartışmalar da bir de ılımlı grup vardır. Bu grupların başındaEBU SLEYMAN ES- SİCİSTANİile onunEBU HAYYAN ET TEVHİDİvardır. Onlara gre mantık ile gramer bir kağıdın iki yz gibidir. nk gramer nesnenin dış yzn, mantık ise i yzn yansıtır. Kağıdın bir yn nasıl tek başına bir anlam ifade etmiyor; kağıdın var olması iin iki yz gerekiyorsa dşncenin varlığı ve aktarımı iin de mantık ve gramer gereklidir; birisinin varlığı diğerinin yokluğu ile kıyaslanamaz.

İslam dnyasında mantık ilminin tamamen gereksiz olduğunu dşnen bir grup da vardır.İbn Rşd Grek dolayısıyla Aristo mantığını tamamen benimsemiş ama Farabi, İbn Sina, İbn Hazm, Gazzali ( Gazeli) ve İbn Haldun, Aristo mantığından temel prensipleri alıp İslam dnyasında uygun bir dşne geliştirmişlerdir.Buna rağmen mantık ilminin dışarıdan geldiğini, hibir şekilde kabul edilmeyeceğini ve hatta uyarlanmayacağını savunanlar pek oktur. Mantık ilmini tamamen dışlayanların da pek tabi gerekeleri vardı. Bu gerekeleri şyle sıralayabiliriz:

1. İslam kltrn dış etkilerden korumak gerekir.

2. Hz. Peygamber ve onun sahabelerinin kullanmadığı bir ilmi kullanmanın gereksiz ve hatta yanlıştır.

3. Dini ilimler, mantık ilmiyle birlikte geri plana itiliyor.

4. Mantık literatr, Yahudi, Hristiyan kaynaklıdır; stelik kategorileri ve ilmin ilerleyiş şekli Mslmanlar iin yabancıdır.

5. Kelam ile mantık ilmi ters dşmekte ve hatta kelam ile gelen pek ok kural, mantıkılar tarafından reddedilmektedir.

6. zellikle Sufiler, mantığın her şeyi dşnce ve akılla izlemelerini yanlış bulurlar. Bunun zevk yolunu tıkadığını savunurlar.

7. Bilimsel faaliyetlerin ( ilmi faaliyetlerin ) akla ( mantığa ) dayanmasının gereksiz (!?) olduğunu savunurlar.

8. Aristonun Kelamlar kısmından sonraki blmleri bu kişilerce cevaz verilmiştir.

Şkr ki bu grşler Farabi ve İbn Sina tarafından rtlmş ve İslam kltrnn taşıyıcısı olarak kabul edilen Osmanlı Devletinin eğitim sisteminde Farabi ve İbn Sina mantığına dayalı kitaplar 20.yya kadar okutulmuştur. Osmanlıda mantık ilmi ayrı bir konu olacak geniş olduğundan burada zerinde durulmayacaktır ama Osmanlı medreselerinde mantık ilminin ders olarak okutulduğu bilgisini vermek gerekir.

Avrupada Rnesans Sonrası Mantık İlmindeki Değişimler

Rnesans dnemi ve sonrasında, Aristo mantığının dşnme biimi yetersiz gelmeye başlar. Bunun asıl nedeni keşfedilmiş pek ok şeyin olması ve artık insanların grdklerinin tesini grme istekleri olabilir. stelik evrensel bir bilim olan doğa bilimleri ortaya ıkmış, iletişim ağı genişlemiş ve bilim artık bir lks olmaktan ıkıp insan ihtiyalarını karşılayan bir teknik olmuştur.

BaconveDescartesinmantık ilminde değişiklik yapmak amacıyla yenilik yapmak istemişlerdir. Mesela Bacon, tmevarım yntemini savunmuş, Descartes ise metot kısmına emek vermiştir. Yalnız, bunlar mantık ilminin tam olarak z değildir. Mantık ilminin metot kısmıdır ve aslında bilim felsefesine girer. Mantık konusunda en byk devrim, mantığa zel sembolik bir dilin geliştirilmesiyle başlamıştır.

Modern mantık, klasik mantık anlayışındaki dilin değiştirilmesi ile başlar. Klasik mantığın ifade aracı dildi. Klasik mantık, dili bir semboller zinciri olarak gryor ve bu sayede dşncenin ifade edildiğini savunuyordu. Zaten bu yzden dile ayrı bir zen ve nem gsteriyordu. Ama daha sonra dilin sadece mantıklı dşnceleri değil; duyguları da ifade ettiği anlaşıldı. Ama byle bir evreni sınırlı semboller dizgesi karşılayamazdı. Bu yzden de dil , karmaşık ve hataya dşrr konuma dşt. Mantık anlayışını savunanlar, dil dışında başka bir ifade aracı aradılar ve bunu da matematikte buldular. Mantık, evrensel bir matematik dili ile yeniden doğdu. Aristo mantığında nermeler szcklerle ifade edilirken modern mantıkta nermelerin yerini p, q sembolleri aldı. Bu şekilde bir sistemle pek ok nerme, kısa srede genel sonulara ulaşılacak şekilde yeniden programlandı. Yalnız mantık ve matematiğin ayrı alanlar olduğu ortaya ıktı ve mantık; matematiğinin bir alt kolu değil; ayrı bir bilim sahası haline geldi.

Bu sistemli hale getirme işinde en nemli isimler :J. Lukasiewicz ve E.L. Post.

Trkiyeye bu modern mantık 1938 yılında geldi; ilk kez İstanbul niversitesinde daha sonra da 1942 yılında Ankara niversitesi ve 1965te Orta Doğu Teknik niversitesine geldi. Bu tarihten sonra da modern mantık dersi konuldu liselere.

Bir ilim olarak mantığın soruları ve inceleme alanları nelerdir?

Mantık, bir fikrin oluşumunu sağlar. Fikri oluşturan kavramları ve nermeleri; sistemli bir dşnme yoluna sokarak en uygun ve en hızlı fikrin oluşmasını sağlar.

Mantık temelde nerme ve ıkarımdan oluşur. nermelerin denetimi yine nermeler ile sağlanır ve ama, en doğru nermeden en doğru ıkarımı sağlamaktır. Bu ynyle mantık, bilinenden hareketle bilinmeyene ulaşmayı amalar. Eldeki verilerle en genel sonuca ulaşmayı, daha aık bir şekilde tmevarım yntemini kullanarak genel geer ıkarımları hedefler. Tabii bu kadar basit değil; mantığı tam olarak anlamak bazı kavramları bilmek lazım.

Mantık felsefesinin bazı terimleri

nerme ve ıkarım temel terimlerdir. Bunun yanında Aristocu mantığında bilgi tasavvur ve tasdik diye iki blmden doluşur. Yine klasik mantıkta ıkarımın ispat edilmesi iin kıyas yntemi kullanılır. Bu yntemler dışında temsil ( şimdiki adıyla analoji ) ve istikra ( şimdiki adıyla tmevarım) yntemleri ispat iin kullanılır.

1. NERME NEDİR

Yargı bildiren, doğruluğu herkes tarafından kabul edilen ifadelerdir. Mesela Baklava tatlıdır bir nermedir. Ya da İnsan bir canlıdır bir nermedir. Bir nermedeARA DEĞERyoktur. nerme ya yanlış ya da doğrudur. Bu kurala daARA DEĞERİ DIŞLAMAdenir. stelik nerme hem yanlış hem de doğru yoktur. Bu kurala daELİŞKİ KURALIdenir. ıkarım iin mutlaka iki tane yargı gerekir. Yargılar ikiden daha fazla da olabilir. Sembolik mantıkta nermeler p,q, x, y,z gibi sembollerle karşılanır.

nermeler kendi iinde ayrılır:

A. YARGININ NİTELİĞİNE GRE NERMELER

Yklemin zneye yklediği anlamın, znenin taşıp taşımadığına bakılır. Etik değerler ya da başka toplumsal değerlerle alakalı bir durum değildir. rneğin : Diba delidir nermesiolumlu; Diba deli değildir ifadesiolumsuzdur. Doğru ya da yanlış olması nemli değildir; nemli olan yklemin yklediği şeyi znenin taşıyıp taşımadığıdır. Olumlu yargı nermeler mantığında sadece harftir: p,q gibi. Olumsuz nermede ise semboln başına~işareti konur. Yani Diba delidir nermesi sembolik mantıkta p; Diba deli değildir nermesi sembolik mantıkta~polarak gsterilir.

B. YARGI SAYISINA GRE NERMELER: Yargı sayısına gre nermeler iki başlık altında incelenir. Basit ve birleşik nermeler.

- Basit nermeler: Tek bir yargı ve zneden oluşurlar. ift anlam oluşturacak bağlaları ilerinde barındırmazlar. rneğin "Tilki vahşi bir hayvandır" gibi.

- Birleşik nermeler: Birden fazla ya da yklem barındırırlar. Bu zne ya da yargılar da bağlalarla bağlanırlar. En nemli zellikleri iki yargı barındırmalarıdır. rneğin Ay ve gneş gk cismidir nermesi iki yargı bildirir. İlk yargı Ay bir gk cismidir, ikinci yargı ise Gneş gk cismidir. Bu iki yargı ve bağlacı ile birbirine bağlanmıştır.

Birleşik nermeler birleşikliği Gizli ve aık olan olmak zere iki başlık altında incelenir.

1.Birleşiği Aık Olan nermeler: Bağlala bağlanmış ifadelerdir. Kullanılan bağlalara gre drt başlık altında incelenirler:

1.a. Koşullu nerme: Yargının olumlu olması iin koşun gerekleşmesi gerekir. Diba yemek yerse kilo alır" nermesi gibi. Birleşik bir nerme olduğu bir şart bir de sonu vardır ve iki nerme var sayılır. Bu bakımdan da sembolik mantıkta p,q ile gsterir. ise ya da buna karşılık gelen koşul bağlaları sembolik nermede ile karşılanır. Buna gre yukarıdaki nerme sembolik mantıkta şu şekilde gsterilir:p q. Bu nermenin sembolik mantıkta bir de karşılıklı koşullu hali vardır. Szel ifadesi ancak ve ancak bağlacı ile sembolik ifadesi iseişareti ile sağlanır. Diba ancak ve ancak alışırsa başarılı olur szel ifadesi pq sembolik ifadedir.

1.b. Bağlantılı nerme: Birbirlerine tmel olumlama ya da tmel olumsuzlama ile bağlanmış nermelerdir. Her iki nerme de bu bağlalar sayesinde ya hep olumlu ya da hep olumsuzdur:Ne giderim ne gelirim; Hem severim hem dverimgibi.

1.c. Nedenli nerme: İki nermeden birisi, diğer nermenin nedeni olmak zorundadır. İşte gitmek zorundayım nk yaşamak iin para lazım nermesinde olduğu gibi. Bu nermelerin bağlacı nk, neden ve bu anlara gelen diğer bağlalardır.

1.d. Ekli nerme: Bu nermede kullanılan ama, fakat, lakinbağlalarına bitişik olan nermeyi olumsuz yapar. rneğin Gelebilirsin ama grşemeyiz. Dilde olumsuzlaştırıcı bağlalar olarak da geer.

2. Birleşiği Gizli Olan nermeler: Bağlaları aık olan nermelerinin birleşik nerme oldukların direkt bağlatan anlayabiliyorken birleşiği gizli olan nermenin birleşik olup olmadığını ancak anlamdan ıkartırız. Bunlar da kendi arasında drde ayrılır:

2.a. zgl nerme: Yklem, sadece belirli zelliğe sahip zneyi olumlar. Yalnız bağlacı kullanılabilir. Sadece kadınlar regl olur, Geometri bilmeyen giremez gibi.

2.b. ıkarmalı nerme: nerme, belirli bir zneyi kapsamanın yanında bu zne dışındakileri de kapsayacak bir nerme ıkarılmasını sağlar. Dışında, haricinde gibi zarflar olabilir. rneğin Senin dışında kimseye kaba davranmadım nermesinde Sana kaba davranıyorum ve Senden başka kimseye kaba davranmıyorum ıkarımları yapılabiir.

2.c. Karşılaştırmalı nerme: stnlk zarflarının kullanılması ile ortaya ıkar. zne kıyaslanır ve yklem, zneyi en, daha, en ok, daha ok ifadeleri ile kıyaslayarak aıklar. Mesela En ok seni seviyorum, Senden daha ok kimseyi sevmedim gibi.

2.d. Sınırlandırıcı nerme: Yklemin, znenin bir zelliği gstermesi ve bu zelliğe kadar durumun tam tersi olduğunun ifade edilmesi ile oluşur. e kadar, şu ana kadar gibi zamanda ya da mekanda sınırlayıcı edatlar kullanılabilir. Mesela Fenerbahe şimdiye kadar hi yenilmemişti ifadesinden Fenerbahenin yenildiği, Fenerbahenin o ana kadar galip olduğu sonuları ıkar.

C. YARGININ NİCELİĞİNE GRE NERMELER

Nicelik, zaten sayısal bir değerdir; yargının hitap ettiği znenin sayısına ya da fiziksel kapsamına gre bir ayrım sz konusudur. Tmel, Tekil ve Tikel nermeler olmak zere e ayrılır.

3.a.Tmel nerme: Yklemin gsterdiği iş, znenin hepsi iin geerlidir. Her, hi, tm gibi zne belirteleri kullanılabilir. Misal, Btn insanlar canlıdır, Ağalar bitkidir gibi. Olumsuz nerme Hibiri ile yapılır. Misalen, Herkes eğleniyordu olumlu tmel, Hibiri eğlenmiyordu olumsuz tmel nermedir. Kendi ierisindeBelirli nermelerveBelirsiz nermelerolmak zere ikiye ayrılır.Belirsiz nerme, yklemin hitap ettiği kitlenin genel olduğu nermelerdir:Btn insanlar canlıdırnermesi gibi.Belirli nermelerdeise yklemin hitap ettiği kitle znede sınırlandırılmıştır. Bu sınırlandırma tekil znede olduğu gibi net olmasa da yine de genelden daha kk bir kitleyi temsil ettiği bilinir.

3.b.Tikel nerme: Yklemin gsterdiği iş ya da durum, znenin bir kısmı iin geerlidir. Ama bu kişiler tek kişi değil; oğuldur. Bazı, kimisi, kimi gibi zne belirteleri kullanılabilir. Mesela Bazı insanlar kindardır gibi.

3.c.Tekil nerme: Yklemin gsterdiği durum ya da iş tek bir zne iin geerlidir. Fenerbahe şampiyon oldu gibi.

D. İERİĞİNE GRE NERMELER

Analitik ve Sentetik nermeler diye iki başlıkta incelenirler.

4.a. Analitik nerme :Bilgi iermeyen, herkese gre aynı olan bilgiler, nermelerdir. İslamcılar buna tasavvur bilgi de derler. rneğin gen kşelidir gibi.

5.b. Sentetik nerme:Bilgi ieren nermelerdir ve bu bilgilerin doğruluk değeri llmelidir: Bazı insanlar aptaldır ifadesi, doğruluğunun kanıtlanmasına ihtiya duyar.

2. DİĞER TERİMLER NELERDİR?

IKARIM: nermelerin bilinen ortak ynlerinden yola ıkarak bir sonu oluşturulmasıdır. Sonucun doğru olup olmadığı bazı yntemlerle kontrol edilir.

TASAVVUR: Bilgi tanımlamasında kullanılır. Bir objenin zihindeki saf izidir. Objenin, daha nce hayal edilen duruma uyumlu olup olmaması mesele değildir. Bu bakımdan zihindeki iz saf olmalıdır. Bu halde obje de kısımda incelenir: Basit, mnferit, mrekkep.

TASDİK: Objenin temsiline uyumlu olup olmadığına karar vermek ve bu şekilde kavramaktır. Tasdik, kişiden kişiye gre değiştiği iin doğru olmayabilir.

KIYAS YNTEMİ: nermelerden ıkan ıkarımın ispatlanmasında kullanılan bir yntemdir. Kıyas, ncllerin sonucu zorunlu kıldığı iddia ya da durumdur.

Mantık ilmi daha sayfalarca anlatılması gereken bir konudur. Bu makalemizde Osmanlıda Mantık, Sembolik Mantık, Modern Mantık ve Terimler konusunda eksiklikler vardır; her zaman dediğimiz gibi eksiğimiz ok, fazlamız ok. Bu bakımdan, bu konular ileride yeniden ele alınacak ve anlatılacaktır.

·.·★ ᴇᴢᴇʟ ★·.· Articles

Read more

Education
April 4, 2019 | 173 Views

Education
April 4, 2019 | 108 Views

Natural
May 5, 2019 | 156 Views

People and Nations
May 5, 2019 | 221 Views

Live Style
May 5, 2019 | 253 Views